(Palle Ydstebø, hovudlærar i landmakt ved Krigsskulen. Foto: Torbjørn Kjosvold / Forsvaret.)
Den russiske invasjonen av Ukraina i 2022 har ikkje berre endra tryggingssituasjonen i Europa. Krigen har òg akselerert ei geopolitisk utvikling som kan få store konsekvensar for maktbalansen i nordområda: Russlands aukande økonomiske og teknologiske avhengigheit av Kina.
Sanksjonar frå Vesten, tap av marknader og eit stadig meir militarisert russisk samfunn har tvinga Moskva til å vende seg austover. Samstundes har Kina fått tilgang til russiske råvarer til gunstige prisar, noko som har styrkt Beijings posisjon i det som stadig oftare blir omtalt som eit asymmetrisk partnarskap.
Men kva skjer dersom Russland gradvis utviklar seg til det som i praksis blir ein kinesisk klientstat? Og korleis vil det påverke Arktis og Noreg si grense mot Russland?
Frå stormakt til juniorpartnar
Palle Ydstebø, hovudlærar i landmakt ved Krigsskulen, meiner det er viktig å nyansere biletet av forholdet mellom Russland og Kina.
– Russland får ingen støtte frå Kina til krigen slik Ukraina får frå Vesten. Kinesarane kjøper billig olje og andre råvarer frå Russland, medan dei sel maskiner og teknologi dyrt tilbake, seier han til Grafen.
Historisk har forholdet mellom dei to stormaktene vore langt frå problemfritt. På 1800-talet utnytta det russiske imperiet eit svekt Kina og sikra seg store territorium i det som i dag er Russlands fjerne aust. Under den kalde krigen utvikla forholdet mellom dei to kommuniststatane seg til open rivalisering, med væpna grensesamanstøytar langs Ussuri-elva i 1969.
Det som skil situasjonen i dag frå tidlegare periodar, er den enorme forskjellen i økonomisk styrke.
Kina er verdas største industrimakt og den nest største økonomien etter USA. Russland, derimot, er stadig meir prega av krigsøkonomi, teknologisk isolasjon og avhengigheit av råvareeksport.
– Kina er no den suverent sterkaste økonomiske og industrielle makta, medan Russland er i ferd med å bli ein klientstat, seier Ydstebø.
Eit forhold basert på eigeninteresse
Trass i at begge land utfordrar den vestlege verdsordenen, åtvarar Ydstebø mot å sjå på dei som naturlege allierte.
– Kina driv ikkje med internasjonal veldedighet. Dei vil truleg behandle Russland slik dei har behandla andre klientstatar: hente ut mest mogleg fordelar og elles la dei styre seg sjølve.
Dette samsvarer med Kinas generelle utanrikspolitiske strategi. Gjennom investeringar, lån og handel har Beijing opparbeidd seg stor innverknad i delar av Afrika, Asia og Latin-Amerika. Målet er i hovudsak ikkje ideologisk, men økonomisk og strategisk.
For Russland kan dette bety at landet gradvis mister handlingsrom og blir stadig meir avhengig av kinesiske marknader, teknologi og kapital.
Arktis – den strategiske premien
Den mest interessante konsekvensen for Noreg ligg i Arktis.
Klimaendringar fører til mindre sjøis, lengre isfrie periodar og enklare tilgang til naturressursar. Samstundes aukar interessa for den såkalla Nordaustpassasjen langs den russiske nordkysten.
Ruta kan på sikt redusere transporttida mellom Europa og Asia samanlikna med tradisjonelle sjøruter gjennom Suezkanalen.
Russland har lenge hatt ambisjonar om å utvikle denne korridoren, men krigen i Ukraina og den økonomiske belastninga han medfører gjer slike investeringar stadig meir krevjande.
Her kan Kina sjå nye moglegheiter.
– Det kan hende Kina finn det regningssvarande å investere i arktisk infrastruktur dersom ikkje Russland sjølv evnar det, seier Ydstebø.
Han peikar på at investeringar i hamner, energianlegg, kommunikasjonssystem og isbrytarstøtte kan bli aktuelle dersom Beijing ser økonomisk gevinst.
Samtidig vil dette krevje enorme ressursar. For å gjere Nordaustpassasjen til ei påliteleg transportåre må det etablerast eit omfattande system for søk og redning, navigasjon og beredskap langs tusenvis av kilometer med ugjestmild kyst.
I tillegg kjem den politiske risikoen.
– Kina må vurdere om Russland er stabilt nok til at investeringane ikkje går tapt dersom det kjem ei framtidig regimeendring, seier Ydstebø.
Konsekvensar for Noreg
For Noreg kan ei sterkare kinesisk rolle i Arktis representere ei ny utfordring.
Tradisjonelt har norsk nordområdepolitikk vore prega av eit forhold til Russland som hovudsakleg har handla om militær avskrekking kombinert med praktisk samarbeid innan fiskeri, søk og redning og grenseforvaltning.
Ein situasjon der kinesisk kapital og teknologi får fotfeste i russiske nordområde kan komplisere dette biletet.
Noreg vil då måtte forhalde seg til at verdas nest største økonomi får aukande interesser i våre nærområde. Det kan føre til sterkare rivalisering mellom NATO-land og Kina i Arktis, samstundes som Russland framleis vil vere den dominerande militære aktøren i regionen.
Særleg viktig er den russiske Nordflåten på Kolahalvøya, som framleis utgjer ein sentral del av Russlands strategiske atomstyrkar. Difor vil Moskva truleg vere varsam med å sleppe Kina for langt inn i område som er avgjerande for russisk nasjonal tryggleik.
Kampen om ressursane
Ein annan mogleg konflikt handlar om fiskeri.
Kina opererer allereie ei av verdas største havgåande fiskeflåtar og har møtt kritikk for omfattande fiskeaktivitetar utanfor Sør-Amerika og Afrika.
Ydstebø peikar på at ein liknande utvikling i Arktis kan skape nye spenningar.
– Dersom Kina sender fiskeflåten sin nordover og går laus på arktiske fiskebestandar, kan det skape konfliktar.
Særleg torskebestanden i Barentshavet er av stor økonomisk betydning for både Noreg og Russland. Dersom kinesiske aktørar skulle utfordre dagens forvaltningsregime, er det lite truleg at verken Moskva eller europeiske fiskerinasjonar ville akseptere det passivt.
Ei ny maktbryting i nord
Den mest sannsynlege utviklinga er ikkje at Kina tek kontroll over Arktis gjennom Russland, men at Beijing gradvis aukar den økonomiske innverknaden sin i takt med at Moskva blir svakare.
Russland vil framleis vere den militære stormakta i nord, men landet kan bli stadig meir økonomisk avhengig av Kina. Resultatet kan bli eit Arktis der kinesiske interesser får større betydning, utan at Kina nødvendigvis etablerer ein direkte politisk eller militær dominans.
For Noreg betyr dette at nordområda ikkje lenger berre handlar om forholdet til Russland. I åra framover kan utfordringa i aukande grad bli å handtere eit Arktis der russisk militærmakt og kinesisk økonomisk innverknad verkar side om side.
Krigen i Ukraina har gjort Russland svakare. Paradoksalt nok kan det samstundes opne døra for at Kina får større innflytelse i dei områda som ligg nærast Noreg sine eigne strategiske interesser.