For sju år sidan sa Alexander Karlsen ifrå om kritikkverdige forhold i politiet. I dag står han utan jobb, merkt av år med rettskampar, sjukmeldingar og overvaking. Saka hans reiser eit ubehageleg spørsmål: Er det i det heile mogleg å varsle i Norge utan å øydeleggje eige liv?
Det starta med det som burde vere ein enkel personalsak i 2017. Alexander Karlsen, som då var tillitsvald i Politiets IT-eining (PIT), varsla om brot på arbeidsmiljølova. Han reagerte på eit turnussystem som ikkje fungerte, tomme vakter og eit enormt arbeidspress på kollegaene.
Men i staden for at leiinga takka for innspelet og rydda opp, opplevde Karlsen at fokuset flytta seg frå dei faktiske forholda til han som person. Responsen frå leiinga var kort: «Unødvendig støy».
Saka til Karlsen er ikkje unik, men ho er ekstremt godt dokumentert. Over dei neste sju åra utvikla konflikten seg til ein marerittaktig spiral av sanksjonar:
- Hemmeleg overvaking: Karlsen har hevda at han vart utsett for ulovleg overvaking og intern etterforsking etter at han sende varsel på ein politisjef.
- Fråtaking av tryggingsklarering: Utan klarering vart han i praksis utestengd frå arbeidsoppgåvene sine.
- Isolasjon og sjukmelding: Prisen har vore høg for helsa. Karlsen har vore sjukmeld og i permisjon i til saman to år. «Eg vart knekt psykisk», har han uttalt til media.
- Avskjed på dagen: I desember 2024 fekk Karlsen den endelege beskjeden. Han vart beden om å pakke sakene sine og levere inn adgangskortet. Grunngjevinga frå politiet var ironisk nok «store mengder varslar, klagar og innsynskrav» over fleire år.
Rettsvesenet som sviktar varslaren
Mange trur at arbeidsmiljølova vernar varslarar mot gjengjeldelse. Realiteten er ofte ein annan. Karlsen tok saka si til både Oslo tingrett og lagmannsretten, men tapte på begge punkt. Retten meinte at politiet sine handlingar ikkje var ulovleg gjengjeldelse, men innanfor arbeidsgjevar sin styringsrett.
Dette speglar ein breiare trend i det norske rettssystemet: Terskelen for å bevise at ein negativ sanksjon er direkte knytt til ei varsling, er ekstremt høg. For den enkelte arbeidstakar betyr dette ein enorm økonomisk risiko. Å tape mot staten kan resultere i sakskostnader på hundrevis av tusen, eller i verste fall millionar, slik som i saken mot ein sjukepleiar i Sunnfjord kommune i 2025.
Ein etat prega av frykt
Saka til Alexander Karlsen står ikkje åleine. Ho føyer seg inn i ei rekkje profilerte varslingssaker i politiet, som sakene til Vigdis Bollerud og Odd Hove. Fellesnemnaren er at varslarane ofte endar opp med å miste jobben, medan dei kritikkverdige forholda dei varsla om, sjeldan får dei same konsekvensane for leiinga.
Ei undersøking frå Politiforum viser at berre 20 prosent av polititilsette opplever det som trygt å varsle internt. Heile 49 prosent svarar direkte nei. Sidan 2016 har Politiets Fellesforbund hatt eit formelt vedtak der dei frårår eigne medlemmer å varsle, rett og slett fordi dei ikkje kan garantere for sikkerheita til den tilsette.
Kva er konsekvensen for samfunnet?
Når det blir farleg å seie ifrå, sluttar folk å varsle. For samfunnet betyr dette at ulovlege bakgrunnssjekkar (Odd Hove-saka), økonomiske mislegheiter (Vigdis Bollerud-saka) og alvorlege brot på arbeidsmiljølova blir haldne skjult.
Alexander Karlsen har no starta Politiansattes Varslingsombud (PAVO) saman med andre varslarar. Målet er å skape ein trygg hamn for dei som ser at noko er gale. Men så lenge systemet reagerer med utstøyting og avskjed, vil varsling i Norge framleis vere ein ekstremsport med livet og karrieren som innsats.